Natuurlijk herkent u de openingsarpeggio’s van Pianosonate nr. 14, Op. 27, nr. 2 in cis klein. Bent u niet gewend aan de volledige titel van dit meest geliefde en bekendste van Beethovens pianowerken? Het stuk kreeg zijn populaire naam niet van Beethoven. Heb je het nu? Ja, het is de Maanlicht Sonate. Een Duitse dichter en muziekcriticus, Ludwig Rellstab, bedacht de naam toen hij uitkeek over het Vierwoudstedenmeer en de voortdurende beweging van het meer onder de gloed van een volle maan in verband bracht met de herhaalde arpeggio’s en de stemming van het Eerste Deel van Sonate nr. 14. Het stuk was opgedragen aan Giulietta Guicciardi, een pianoleerlinge van Ludwig. Was zij de onsterfelijke geliefde.? Daar gaan we weer! Beethoven gaf het werk de titel Quasi una Fantasia. (Sonate in de Manier van een Fantasie) en de aanwijzingen die hij op de partituur schreef vertalen zich als, “het stuk moet zeer delicaat gespeeld worden.” De golvende open drieklanken worden ondersteund door spaarzame, maar beklijvende melodische frasen. Beethoven was beroemd om zijn improvisatietalent. Fantasie, het woord, impliceert zwervende en onvoorspelbare vrijheid. De vorm van het eerste deel breekt onmiddellijk met de regels voor een klassiek eerste deel. Dit is geen groot Allegro deel! In plaats daarvan is het Adagio sostenuto. Het is een langzaam deel dat dit verbazingwekkende werk opent! De regels die de hoge Weense klassieke vormen leidden, werden dus met voeten getreden door de openingsfrasen van dit werk. Het werk bestaat, net als de vroege sonate die we zojuist bekeken, uit drie delen. Opnieuw een bevestiging van Beethovens wil om verder te gaan dan de muzikale grenzen die hij had geleerd en zich eigen had gemaakt. Berlioz merkte op dat het openingsdeel

“een van die gedichten is die de menselijke taal niet weet te kwalificeren.”

De emotie en spanning zijn hypnotiserend in hun niet-aflatende herhaling. De aanwijzing op de partituur vertelt de pianist om het sustainpedaal ingedrukt te houden voor de duur van het deel. De meeste pianisten houden vol dat dit niet kan op de huidige instrumenten, omdat de muziek dan zou vervagen tot een opeengestapelde puinhoop van geluid. Beethovens idee was om de aanhoudende harmonieën met elkaar te laten versmelten. Vandaag moet elke artiest beslissingen nemen over het pedaal die passen bij zijn of haar interpretatie van de sombere muziek. Het deel eindigt als een vervagende zucht. Het is hartverscheurend.

Wat te denken van het volgende Allegretto en Trio dat volgt met slechts een kortstondige pauze? Ook dit is in veel opzichten nieuwe en frisse muziek. De pathetische zuchten zijn voorbij en een heerlijk staccato thema schiet voorbij en brengt verlichting van de donkere obsessieve sfeer van het openingsdeel. De driedelige vorm is opnieuw een licht intermezzo tussen twee zware dramatische delen. Beethoven gebruikt het raamwerk van Menuet en Trio deze keer als een verademing. Het is nog steeds geen dans, maar zoals Lizst zei:

“Het is een bloemetje tussen twee afgronden.”

De bloem is slechts iets meer dan twee minuten lang. Binnen het korte deel lijken de laatste zinnen vragen te zijn, en zijn er antwoorden misschien kleine erkenningen? Als u dit zangerige deel nog niet hebt gehoord, ga dan snel naar YouTube om het zo snel mogelijk te horen. De afgrond die het Derde deel is, is een en al razernij en lijkt in veel opzichten terug te gaan op “sturm und drang” (storm en woede) van de 18e eeuwse literaire en muzikale beweging die uitersten van emotie en vrijheid van expressie vierde. In de muziek was dit te horen bij de late Haydn en sommige Mozart. In het laatste deel laat Beethoven elk straaltje zonneschijn achter zich. Presto agitato is de aanduiding op de partituur. De muziek is heftig. De contrasten tussen de stemmingen van elk deel zijn monumentaal. Musicologen hebben ook commentaar geleverd op het gebruik van het pedaal in dit deel. Er zijn eigenlijk drie pedalen nodig in de “Moonlight.” Beethoven was de eerste componist die het pedaal volledig gebruikte. De partituur toont con sordino en senza sordino. Een volledige sonatevorm wordt hier gepresenteerd in deze gigantische finale. De zwaarte zit in het culminerende deel in plaats van vooraf. Er zijn twee onderwerpen gescheiden door een brug, een volledige herhaling, een briljante intense ontwikkeling, en een volledige recapitulatie gevolgd door een concerto-achtige bravoure climax. Het korte Coda broedt kort en eindigt met twee enorme akkoordische onderbrekingen.

Er is werkelijk niets in deze Moonlight Sonata dat ook maar in de verste verte lijkt op wat er eerder in de pianoliteratuur is verschenen. Heb ik u verteld in welk jaar het is gecomponeerd? 1801. De publicatiedatum was augustus 1802. Het Testament van Heiligenstadt werd slechts twee maanden later geschreven, oktober 1802. Na het onmiddellijke succes van het monumentale opus, vond Beethoven geen vreugde, alleen een vastberadenheid om te overleven en zijn levenswerk voort te zetten. De “Maanlicht” luidt het begin in van Beethovens heroïsche periode. Wat nu komt zijn jaren van enorme produktiviteit.

Het jaar is 1804. Ik verwijs opnieuw naar de Napoleontische oorlogen en de Eroica Symfonie. Beethoven ging door met het componeren van belangrijke pianosonates toen hij zijn middenjaren inging, zijn heroïsche periode. Twee Pianosonates, de “Jacht” en de “Appassionata” kwamen eraan. Beethoven werkte vaak aan een aantal stukken tegelijk en raadpleegde steeds zijn talrijke notitieboekjes om zijn notities op zijn partituurpapier over te brengen. Het was een periode van grote creativiteit. De Eroica was in de maak en Symfonie Nr. 2 was voltooid. De glans van het Derde Pianoconcert werd in Wenen erkend. Verschillende Vioolsonates waren een belangrijk aandachtspunt in 1803 en in 1804 werd de eerste versie van zijn enige opera, Fidelio, uitgevoerd in Wenen, midden in de Franse bezetting van de stad. De Piano Sonate Nr. 21, in C groot, Op. 53 is uit deze tijd. Opgedragen aan Graaf Ferdinand von Waldstein is het een van de drie meest opmerkelijke sonates uit de middenperiode. Het was Waldstein die ervoor zorgde dat Beethoven bij Haydn kon gaan studeren. Beethoven begon aan de “Waldstein” te werken in de kersttijd van 1803. Ook dit monumentale werk bestaat uit drie delen. Het Allegro con brio waarmee het stuk opent, is een verbluffend verschil met de openingen van zijn vorige sonates. Rustige pulserende akkoorden worden gevolgd door een motief dat snel afdaalt, gevolgd door nog een snelle afdaling in het hoge register. Wat volgt is een herhaling in een toonsoort een hele noot lager. Dit introduceert een sectie van harmonische zwerftochten, chromatische dalende baslijnen, en ritmische interpunctie.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.